Angst gijzelt mensen in uitgewoonde landschappen

Mijn vorige blog ging over hoe arme mensen elkaar gevangen houden in hun collectieve armoede. Ik had het over welke krachten er allemaal kunnen spelen achter de doorgesneden banden van de ezelkar van een boer als die schaars water zou geven aan zijn eigen maisveldje. Het kwam erop neer dat een gemeenschap minder homogeen is dan die voor de buitenwereld lijkt. Als je hun uitgewoonde hulpbronnenbasis wilt helpen herstellen, moet je goed begrijpen hoe ze elkaar in hun greep houden.

Er is meer over die collectieve gevangenschap te vertellen. Die komt neer op één centraal begrip: angst. Angst kan individuen, gemeenschappen en hele regio’s gijzelen. Ik heb een flinke tijd doorgebracht op het platteland in Zuidelijk Afrika. Ik neig ernaar te constateren dat angst nooit ver weg is in sub-Sahara rurale Afrikaanse samenlevingen. Het is een angst die een naoorlogse Europeaan zich nauwelijks kan voorstellen.

Laten we dat begrip angst eens uitpakken. Spanningen duren voort door conflicten uit het verleden. In steeds meer gebieden nemen spanningen toe, door de effecten van bevolkingsgroei op de toegang tot land, hulpbronnen en werkgelegenheid. Het komt allemaal bovenop verschillen in geloofsovertuiging en vooral tribale verschillen. Die spelen zich af binnen en tussen gemeenschappen. Wantrouwen is de eerste reflex, met angsten voor vergiftiging, beheksing, verminking of zelfs vermoord worden als gevolg.

Een goede gemeenschapszin is essentieel voor landschapsherstel. Maar het potentieel wordt beperkt door een voortdurende achtergrondruis van intimidatie, vrees aanjagen en bedreiging. Het doorgronden van tribale en religieuze contouren en er gebruik van maken is een must. Kleine geloofsgemeenschappen kunnen indrukwekkend effectief zijn in het werken aan collectieve belangen.

Landschapsherstel moet je volgens mij zien als een collectieve inspanning met een collectief belang waarmee mensen, of huishoudens, behoeften kunnen bevredigen die individueel niet te bevredigen zijn. Het najagen van individuele belangen puur uit overlevingsdrang is hoogstwaarschijnlijk de hoofdoorzaak geweest van het landschapsverval en het belemmert elk herstel. Uitgewoonde landschappen in armoede-, humanitaire en conflictcontexten houden samenlevingen in een greep van spanning, wantrouwen en angst. Dat doorbreken en tegelijkertijd ervoor zorgen dat iedereen profiteert van een beter landschap, hoe doe je dat? Dat is wat mij betreft de heilige graal in landschapsherstel.

Maar zelfs dat is niet genoeg. Angst wordt ook ingeboezemd door de natuur. De strijd om het overleven is meer strijden tegen, dan samenwerken met de natuur. Een rurale Afrikaan kan zich immers niet goed beschermen tegen wat er maar in de buurt komt: apen, slangen, schorpioenen, insecten. Het kruisen van het pad van welk wild dier dan ook brengt meestal tegenspoed. De opvatting over natuur moet radicaal om. Hoe dat zou kunnen, daarin neem ik je mee in een volgende blog.

Mark Kirkels

Laat een reactie achter

Opmerkingen moeten worden goedgekeurd voordat ze worden gepubliceerd